17 April 2007

Platypus - thú mỏ vịt - con vật kỳ lạ nhất hành tinh

(https://atlas.colorado.edu/~fallona/digitalmedia/images/platypus.jpg)

Ngoài con người ra thì chắc thú mỏ vịt (platypus) là con kỳ lạ nhất hành tinh. Thú mỏ vịt sống ở những dòng sông vùng miền đông nước Úc và đảo Tasmania.

Thú ở Úc có đặc điểm là nuôi con trong túi. Thông thường các loài động vật có vú nuôi con chúng trong tử cung đến khi lớn mới sinh ra, nhưng các động vật có vú ở Úc lại có tử cung khá nhỏ nên không nuôi con được, chúng chỉ có mang một thời gian ngắn rồi sinh, con non khi mới sinh rất nhỏ (con kangaroo mới sinh chỉ dài khoảng vài cm, khi lớn thì nặng vài chục kg). Sau khi sinh, con non tự bò vào túi mẹ và … bú. Thú có túi (marsupial) dễ nhận biết nhất có lẽ là kangaroo, nhưng ngoài ra còn có koala, wombat, ngay cả con Tasman tigers (đã tuyệt chủng) cũng là thú có túi.

Châu Úc thiếu mất loài thú ăn thịt lớn. Những con vật “dễ thương” như sư tử, cọp, beo hoàn toàn không tồn tại. Trong lục địa loài ăn thịt ghê gớm nhất là chó hoang dingo. Mấy con chó này dạng như chó nhà, màu vàng nâu hoặc vàng đỏ, hay đi săn từng đàn nhỏ. Mấy ông chủ farm ghét lắm vì nó hay tấn công gia súc. Để chặn mấy con chó này lại, mấy ông làm một cái hàng rào (dingo fence of Australia) dài nhất thế giới: 5530km (dài hơn Vạn Lý trường thành của Trung Quốc – 2400km – à quên nữa, có người đo Vạn Lý trường thành dài 6400km) để chặn mấy con chó này lại. Bởi vì mấy con chó này không có túi nên bị mấy nhà nghiên cứu liệt vô hạng “ngoại lai”. Giả thuyết của mấy ông là mấy ngàn năm trước đây, người châu Á ở mấy cái đảo phía bắc Úc (nay là Indonesia, Papua New Guine) di cư bằng thuyền độc mộc xuống phía Nam, khi đi có đem mấy con chó theo. Mấy người gốc Á đó trở thành thổ dân châu Úc còn mấy con chó này thành chó hoang và phát triển thành giống dingo ngày nay.
(chó dingo: http://myanimalblog.files.wordpress.com/2008/02/dingo1.jpg)
Ngoài thú có túi châu Úc còn là nơi sinh sống của một loài đặc biệt nữa: động vật đơn huyệt (monotreme) có vú đẻ trứng (egg-laying mammals). Chỉ có năm loài động vật đơn huyệt còn tồn tại, bốn loài là con nhím echidna, còn lại là con thú mỏ vịt platypus. Lần đầu tiên khi các nhà nghiên cứu châu Âu nhìn hình vẽ con platypus họ cho là hình giả. Vậy mới biết tả nó khó tới mức nào, thôi thì nhìn hình là tốt hơn (chịu khó google đi). Một điểm độc đáo nữa là con thú mỏ vịt đực có hai cái cựa (spur) như gà trống ở hai chân sau. Hai cựa này hướng vào trong, không đặc như ở loài chim mà lại rỗng và chứa chất độc (giống răng rắn). Có rất ít loài động vật có vú được võ trang chất độc, platypus là một. Nọc này không độc bằng của loài rắn, không gây chết người nhưng cũng làm nạn nhân đau đớn trong nhiều ngày. Lượng độc tố lên nhiều nhất trong mùa sinh sản. Lúc nhỏ con cái cũng có cựa nhưng từ từ biến mất khi nó khoảng 1 năm tuổi.
(nhím echidna: http://www.abc.net.au/science/scribblygum/June2000/img/f_echid10.jpg)

Chân của nó có màng như chân vịt để bơi lội cho nhanh. Mỏ có hình dạng giống như mỏ vịt, nhưng không phải bằng sừng như chim mà mềm mại và nhạy cảm (để mò yabby - giống con tôm càng nhưng chỉ bò chứ không bơi như tôm). Bên trong miệng thú mỏ vịt không có răng (mặc dù lúc còn trong trứng, nó có răng để đục vỏ trứng chui ra – giống cá sấu). Hai cái má của nó có thể phình ra để dành chứa mồi bắt được dưới nước (giống khỉ). Hai lỗ thở nằm phía gần phía trước (khác hai lỗ thở của vịt nằm gần mắt) trong khi mắt và tai nằm về phía sau. Khi bơi thú mỏ vịt đóng hai lỗ thở lại.
(mỏ như vịt: http://www.life.umd.edu/classroom/bsci338m/Lectures/platybill.jpg)
(cựa như gà: http://www.asknature.org/images/uploads/strategy/59f0eb5006552d151f44dbd59defc348/platypus_spur.jpg)

Đuôi thú mỏ vịt rộng, chè bè để bơi, phía trên có lông rậm, không thấm nước để giữ nhiệt. Cái đuôi này có chức năng tích trữ mỡ cho cơ thể.
(đuôi như ... cái gì không biết: http://www.ozanimals.com/image/albums/australia/Mammal/normal_Wikipedia-Platypus.jpg)

Trong tự nhiên, thú mỏ vịt sống thọ tới 17 năm. Kẻ thù thiên nhiên của chúng thường là rắn, chim ăn thịt và cá sấu (ở miền Bắc). Thú mỏ vịt bơi rất giỏi, chúng bơi bằng hai chân trước, còn hai chân sau và đuôi thường chỉ để bẻ lái. Ngoài yabbies, thú mỏ vịt còn ăn trùn, các loại côn trùng, tôm tép. Khi bắt được mồi, chúng thường độn vào 2 má rồi trồi lên mặt nước để ăn. Để đủ năng lượng bơi lội và giữ ấm, mỗi ngày chúng phải ăn khoảng 20% trọng lượng cơ thể, và do đó thường phải ở dưới nước 12 giờ một ngày (thiệt là cái vòng lẩn quẩn, nếu không bơi thì đâu mất năng lượng, không mất năng lượng thì đâu phải ăn nhiều, không phải ăn nhiều thì đâu phải bơi nhiều để kiếm đồ ăn). Lúc bơi, mắt, tai, mũi thú mỏ vịt đều đóng kín, nó phát hiện con mồi nhờ phát ra những làn sóng điện từ và nhận phản xạ lại (giống như cá heo săn mồi).

Mùa sinh sản của thú mỏ vịt là khoảng tháng 6 tới tháng 10 (mùa đông và đầu xuân). Con cái trưởng thành sinh dục từ năm 2 tuổi và có thể sinh nở tới năm 7-10 năm sau. Trước khi đẻ trứng, con cái đào hang bên bờ sông (có thể dài tới 20m) với nhiều khoang. Nếu mực nước sông lên cao, chúng có thể đấp đất chặn cửa khoang lại. Hang có nhiều khoang cũng giúp nhiệt độ bên trong ổn định hơn. Con cái tiếp tục tha lá khô, rong rêu về chỗ sâu nhất trong hang (nó lặn xuống đáy sông, cuốn lá, rong dưới đuôi rồi bơi về).

Thú mỏ vịt cái có hai buồng trứng, nhưng chỉ có cái bên trái hoạt động. Thường nó đẻ từ một tới ba trứng, đường kính khoảng 11mm, tròn hơn trứng chim, da bên ngoài như trứng rắn. Trứng thú mỏ vịt mất khoảng 28 ngày để nở, trong đó 18 ngày đầu ở trong tử cung của con mẹ, chỉ có 10 ngày cần ấp bên ngoài (gà vịt phải ấp 21 ngày, hột vịt lộn ăn vào ngày thứ 18 là ngon nhất, yummy…). Con mẹ cuộn quanh trứng để ấp. Khi mới nở con non rất yếu, chưa thấy gì và không có lông. Nhiệm vụ của chúng là … liếm sữa. Thú mỏ vịt có tuyến sữa nhưng thiếu … núm vú. Sữa được tiết ra từ lỗ chân lông rồi đọng vào những rảnh nhỏ trên bụng con mẹ. Có thuyết cho là sữa chảy dọc theo những sợi lông dưới bụng con mẹ. Sau sáu tuần con con mở mắt, mọc lông và có thể bò ra ngoài. Thú mỏ vịt con “liếm”sữa mẹ khoảng ba tới bốn tháng. Thỉnh thoảng con mẹ phải ra ngoài kiếm ăn. Bận đi nó làm nhiều vách ngăn bằng đất đế đề phòng kẻ xâm nhập, bận về nó bò qua những vách ngăn này, lúc này những vách ngăn có nhiệm vụ ép nước đọng trên lông nó ra bớt.
(mẹ con nhà platypus: http://www.spectacular-planet.com/images/recordgallery/platypus-11.jpg)

Thú mỏ vịt không lớn, con trưởng thành chỉ dài khoảng 40-60cm, nặng khoảng 2,5kg, con đực lớn hơn con cái, con ở Tasmania lớn hơn con trong lục địa. Cho tới những năm 20 của thế kỷ trước, người ta vẫn săn thú mỏ vịt để lấy lông, nhưng hiện nay loài thú này đã được bảo vệ. Người ta cũng thử cho nó sinh đẻ trong môi trường nuôi nhốt nhưng không thành công lắm.

Tên tiếng Anh Platypus có gốc Latin: platys: bè, rộng (flat, board) và pous: chân bè (flat foot). Số nhiều platypus trong tiếng Anh có khi là platypuses, platypoda, hoặc platypi.

Để kết thúc bài này, xin liệt kê vài cái đặc sắc của thú mỏ vịt:
- một trong bốn loài đơn huyệt: động vật động vật có vú nhưng đẻ trứng (thật ra nó không có vú, nhưng tiếng Việt mình dịch chữ mammal như vậy quen rồi)
- con đực có cựa như gà trống
- cựa có chứa chất độc như răng rắn
- có mỏ bè bè như chim
- săn mồi bằng sóng điện như cá heo
- con cái có tuyến sữa, nuôi con bằng sữa nhưng không có vú

Thú mỏ vịt chỉ sống trong sông ngòi sạch. Nhớ năm 1999-2000 gì đó dân Melbourne rất vui mừng vì phát hiện ra 2 con platypus trong sông Yarra, điều đó chứng tỏ mức độ ô nhiễm của dòng sông đã bớt nghiêm trọng. Sau đó người ta tranh nhau đặt tên cho mấy con platypus con. Năm 2005, người ta phải dừng một công trình xây cất lại vì có một con thú mỏ vịt tới ở trong đống phế thải. Mấy nhà trong thành phố cất dọc bờ sông Yarra mà nhìn thấy thú mỏ vịt thì thế nào số sau báo địa phương cũng có đăng tin.

À quên nữa, vào tháng 9 năm 2003, trong một lần đi câu cá ở sông Yarra với bác N, chú V và Ng (chỗ sân golf gần Camberwell) chú V móc mồi trùn câu dính một con thú mỏ vịt dài khoảng 30cm, nặng khoảng hơn 1kg, béo múp míp. Cũng vì nó không bao nuốt mồi dưới nước nên lưỡi câu chỉ mắc ở mép mà thôi. Kéo nó lên mọi người xúm lại coi một lúc rồi thả đi. Sau này đi câu ở khúc sông đó cứ gặp nó hoài. Lúc đầu thấy nặng, cứ tưởng là dính cá chép, ai ngờ là con này.

Chú thích thêm là cá chép không có nguồn gốc từ Úc mà do di dân đem tới. Nó ăn mồi ở tầng trên, làm cá bản địa thiếu đồ ăn. Chưa kể nó không có kẻ thù thiên nhiên nên phát triển khá lớn (có lần chú V câu được một con nặng gần chục ký). Dân câu cá ở Úc thì chảnh, không chịu ăn vì chê “hôi cỏ”. Theo luật thì ai câu cá được phải đủ kích cỡ mới được bắt, không thì phải thả lại. Nhưng ai bắt được cá chép thì không được thả lại, nếu không bắt về ăn thì phải đập cho chết rồi liệng xuống sông lại, bất kể kích cỡ nào.

Do đặc thù của môi trường, ở Úc, nhất là Melbourne, có một cái lạ: thú (mỏ vịt) thì đẻ trứng, nhưng rắn lại đẻ con. Đúng vậy rắn ở Melbourne phần lớn đẻ con bởi vì thời tiết Melbourne rất thất thường, ban ngày và ban đêm có thể chênh lệch 20 độ C, đang nóng 35 độ nhưng mưa một trận thì xuống còn 20 độ. Mấy con rắn giữ con nó trong bụng vì nó dễ điều chỉnh nhiệt độ hơn là phó thác cho ông trời.

Giới thiệu với quý vị một bức tranh platypus thể hiện theo phong cách nghệ thuật của thổ dân Úc.

No comments: